03-DEC-2009
enepalionline.com |MY VIEW|

सामाजिक दायित्व र पेसागत कार्यबीच सामञ्जस्यता
(प्रवासी समाजसेवी र संघ-संस्थाहरूको परिपेक्ष्यमा एक बहस)

- जाकिर हुसैन

यो लेख खाडीका प्रवासी नेपाली खास गरी यूनाइटेड अरब ईमिरेट्स् (यूएई) को सन्दर्भमा लेख्ने जमर्को गरिएको छ । यद्यपि यूएईका अतिरिक्त कतार, साउदी अबर, ओमान, बहराइन, कुवेत, लेबनान आदि मुलुकहरूको राजनैतिक तथा कानूनी प्रकृति उस्तै उस्तै रहेकोले यूएईका अतिरिक्त यी मुलुकहरूमा रोजगारमा रही सामाजिक क्षेत्रमा कार्य गर्ने नेपालीहरू पनि यस छलफलको एउटा अंश हुन सक्दछ भन्ने लाग्दछ ।

समाजसेवाको आवश्यकता

एउटा घरभित्र पनि मान्छेलाई सेवा र सहयोग चाहिन्छ । परिवारभित्र, गाउँभित्र, शहर, जिल्ला र राष्ट्रभित्र समाजसेवाको आवश्यकता हुन्छ । त्यसरी नै प्रवासमा पनि समाजसेवाको झन् ठूलो आवश्यकता हुन्छ ।

यूएईमा यति बेला नेपाली जनसंख्या डेढ लाख नाघिसकेको अनुमान गरिन्छ । जहाँ कुनै समाज-समुदाय हुन्छ त्यहाँ समाजसेवा र समाजसेवीहरूको अनिवार्य आवश्यकता हुन्छ । यूएईमा १९९० ताका खाडी युद्धको दौरान प्रथमपटक नेपाली समाज भन्ने एउटा सामाजिक संस्था स्थापना भयो । त्यो संस्था गत वर्ष यूएईमा अन्य सामाजिक संघ-संस्थाहरूको पनि साझा संस्थाको रूपमा परिणत भयो ।

जनसंख्याको आनुपातिक वृद्धिसँगै समस्या र सम्भाव्यताहरूको समेत वृद्धि हुनु स्वभाविक प्रक्रिया हो । यूएइका नेपालीहरूमाझ दिनानुदिन समस्याहरू थपिंदै गएका छन् । ती समस्याहरू विभिन्न प्रकृतिका छन् - कानूनी, सामाजिक, र आर्थिक समस्याहरू । यहाँ रहेका नेपाली संघ-संस्थाहरू यस्ता समस्याहरूमा नेपालीहरूलाई सहयोग गर्ने गरेका छन् । त्यस्तै नेपाली दूतावासको स्थापनापछि यस्ता समस्याहरूको समाधान हुन सुगम भएको छ ।

नेपाली दूतावासमा नेपालीहरूको मृत्युका घटनाक्रम महिनैपिच्छे दर्ता भएको तथ्यांकले दर्शाउँछ । अलपत्र परेका, ढगिएका र शोषित महिलाहरूको घटनाको अनुपात कहिल्यै तल खस्केको छैन । म्यानपावर कम्पनीको हेलचेक्र्याइँ र दलालहरूको ढगीले अलपत्र परेका नेपालीहरूको व्यथा बारम्बार मिडियामा आइरहेका छन् । नेपाली चेलीहरू कोठीमा बेचिएका घटनाहरू झन् झन् दोहोरिएका छन् । नेपालीहरू दूर्घटनामा पर्नु, ड्रि्रेसन, आत्महत्याको शिकार हुनुजस्ता कुराहरू कैयौंपटक मिडियाले बाहिर ल्याएको छ । त्यस्तै यहाँका कम्पनी र मालिकहरूले उचित तलब तथा अन्य सुविधा नदिनु, समयमा तलब ज्याला नदिनु, विदा, उपदान आदि नदिनुजस्ता समस्याहरूमा नेपाली कामदारहरू पिल्सिएका हुन्छन् ।

प्रवासमा बसेर आफ्नो मुलुकको पहिचान दिलाउनु सम्पूर्ण नेपालीको कर्तव्य हो । कुनै पनि मुलुकको कुनै न कुनै विशिष्ट पहिचान हुन्छ । मुलुकको पहिचानको प्रसारले मुलुकको अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउँछ । सगरमाथाको देश, शान्तिको अग्रदूत बुद्धको देश, आदर्श नारी सीता र जनकको देश, विश्वकै उच्च हिमाली श्रृंखलाहरूको देश, कला संस्कृति, भेषभूषा र भाषा साहित्यको बैविध्यताले भरिपूर्ण देश, प्राकृतिक सम्पदाको धरोहर आदि इत्यादिको पहिचानले नेपाको पर्यटन विकासमा टेवा पुर्‍याएर अर्थतन्त्रलाई माथि उकास्न सक्छ ।

प्रवासमा बस्ने समाजसेवीहरू माथिका यिनै दुइटा काममा आफूसँग बचेको समयलाई केन्द्रित गर्दछन् । बुंदागत रूपमा भन्नुपर्दा (१) नेपालीहरूको समस्याहरूमा उनीहरूलाई सक्दो सहयोग गर्नु तथा उनीहरूमा जनचेतना जगाउनु (२) मुलुकको सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदाको पहिचान गराउनु तथा प्रवासमा रहेका नेपालीहरूलाई आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचानसँग टाढिन नदिनु ।

यी कार्यहरू सुन्दा जति सजिलो लाग्छ, गर्दा उत्तिकै जटिल, खर्चिलो र जोखिमपूर्णसमेत छ । यूएइ र खाडीका अन्य राष्ट्रहरूको परिपेक्ष्यमा ८-१० घण्टा काम गरी बचेको समय समाजसेवामा लगाउने हो । कम्पनीको काम छाडेर समाजको सेवामा जाने अवस्था पनि रहँदैन । विदेशमा सवै जीविकोपार्जन गर्न आएका हुन् । त्यही नै सवैको प्राथमिकता अड्किएको छ । सामाजिक कार्य माध्यमिक वर्गमा पर्छ भन्ने कुरा सवैले बुझनु पर्दछ । कति कम्पनीले त आफ्ना कामदार वा स्टाफहरूलाई बाहृय कामहरू गर्न बन्देज पनि लगाएका हुन्छन् । बाहृय काम गर्नेहरूको दिमाग कम्पनीको कामबाट बिच्छिन्न हुन सक्छ भनेर कम्पनी व्यवस्थापनले यो सोच बनाएका हुन्छन् । त्यस्तै कानूनी रूपमा संगठित हुन यी मुलुकहरूमा पूर्ण बन्देज छ । यद्यपि खाने मुखलाई जुंगाले छेक्दैन, जसको रगतमा सामाजिक भावना हुन्छ, ऊ कुनै न कुनै रूपमा कुनै न कुनै बेला समाजसेवामा पुगिहाल्छ ।

हालमा आर्थिक मन्दी चलिरहेको बेला धेरै कम्पनीले आफ्ना कामदार र स्टाफमा कटौति गरिरहेको बेला सामाजिक कार्यहरूमा बढी संलग्न हुनु झन् चुनौतिपूर्ण बनेको छ । सानोतिनो कमजोरी थाहा पाउँदा पनि कम्पनीले कामबाट निकाल्न सक्ने सम्भावना बढी भएकोले सामाजिक कार्य र कम्पनीको कार्यबीच सामञ्जस्यता मिलाउनु आवश्यक हुन्छ । प्रत्येक सामाजिक कार्यकर्ताले आफ्नो नौकरीलाई टिकाउनु बुद्धिमत्तापूर्ण हुन्छ । यस्तो अवस्थामा संघ-संस्थाहरूले पनि आफ्ना कार्यकर्ताहरूको परिस्थितिलाई बुझ्नु जरुरी हुन्छ । फलानोले यो काम गरेन भन्दा पनि फलानोले त्यो किन गर्न सकेन र त्यसलाई कुन उपायले पूरा गर्न सकिन्छ भन्नेपटि्ट लाग्नु पर्दछ ।

जोशमा होश हराई काम नगरौं :

धेरैजसो सामाजिक कार्यकर्ताहरू अति भावूक हुन्छन् । उनीहरू कामको महत्ताको पहिचान र वर्गिकरण नगरीकनै हरेक इभेन्टमा पुग्ने प्रयास गर्छन् । आफूसँग समय छ भन्दैमा सवैतिर दगुरिहाल्नु समय सान्दर्भिक हुँदैन । अर्का साथीमार्फत् धेरै कार्यहरू गराउन सकिन्छ । तपाईं यो नभुल्नुहोस् कि तपाईंका आश्रतिहरू तपाईंले दुइ तारेखका दिन पैसा पठाउनुहुन्छ भनेर कुरेर बसेका छन् । तपाईंको तलब जति सवै बस भाडा, ट्याक्सी भाडा, पेट्रोल, संस्थाको सदस्यता शुःल्क, दान-सहयोग आदिमा नै सिध्याउनु भयो भने तपाईंको वचत कहाँबाट हुन्छ ? अगुवा सामाजिक कार्यकर्ताहरूलाई सवै संस्थाहरूले आ-आफ्ना कार्यक्रमहरूमा निम्त्याउँदछन् । र, हप्तैपिछच्छे कार्यक्रमहरू भइरहेका हुन्छन् । एउटा सामाजिक कार्यकर्ता शारजाहबाट दुबइ पुग्छ । बिहान निस्कँदा बेलुकी घर र्फकन्छ । दुवै समयको खाना होटलमा खानु पर्छ । अन्य साथीभाइलाई खुवाउनु पर्छ अनि कहिले कार्यक्रममा चन्दा माग्ने आइपुग्छन् भने कहिले किताब, पत्रिका बेच्नेहरू किताब-पत्रिका सोझ्याउँदै टुप्लुक्कै अगाडि मुस्कुराउँछन् । कहिले कुनै चेलीलाई उद्धार गर्न सवैले सय-पचास दिनु पर्ने त; कहिले किड्नी फेल्यूर भएको व्यक्तिलाई उद्धार गर्न सय-पचास दिनु पर्ने । यसरी तिनै सामाजिक कार्यकर्ताहरूले सवैतिर समय पनि दिनु पर्ने, चन्दा पनि दिनु पर्ने । किताब-पत्रिका आदि पनि किनिदिनु पर्ने । शारजाहबाट शुक्रबार दुबइ पुग्दा निश्चित रूपमा झण्डै एक सय दिरहम सिद्धिन्छ । अबुधाबीबाट दुबइ आउने वा शारजाह र दुबइबाट अबुधाबी जानेको त झन् बढी खर्च हुन्छ । हजार दुइ हजार तलबमा काम गर्नेहरूले यो खर्च धानेर कसरी समाजसेवा गर्न सक्छ ? यस यथार्थलाई सवैले राम्ररी बुझ्नु जरुरी छ । राम्रो आम्दानी हुनेहरूका लागि यो कुरा निर्रथक होला तर थोरै वेतनमा काम गर्नेहरूकालागि यो एक मननीय र बहसको विषय बन्न सक्छ । यस कुरामा सामञ्जस्यता ल्याउनकालागि सवैबाट उत्तिकै पहल हुनुपर्दछ र सवैमा समझदारी पनि हुनुपर्दछ । सामाजिक कार्यकर्ताहरूले भौगोलिक हिसाबमा कामको बाँडफाँड गर्नुपर्दछ । जेबलअलीमा कुनै समस्या छ भने नेशनलपेन्टमा बस्ने कार्यकर्तालाई किन दौडाउने ? दर्जनौ वटा संघ-संस्थाका कुनै न कुनै कार्यकर्ता जेबअलीमा हुनसक्छ । त्यसको खोजी गरी जेबलअलीको केस जेबलअलीमा बस्ने समाजसेवीलाई सुम्पने परम्परा बसाउनु पर्छ । संघ संस्थाबीच सामञ्जस्यता र नेपाली समाजलाई साझा संगठनको रूपमा रूपान्तरण गर्नुको औचित्य पनि यही हो ।

समाज र परिवारसँगको सामञ्जस्यता :

धेरै सामाजिक कार्यकर्ताहरूको परिवार पनि साथै बस्छन् । यस्ता कार्यकर्ताहरूलाई सामाजिक कार्यमा समय निकाल्न झन् हम्मे पर्छ । छुट्टीको दिन कार्यक्रमहरूमा जाने कि परिवारसँग बस्ने ? परिवारवालाहरूकालागि यो जटिल प्रश्न बन्छ । हरेक कार्यक्रममा परिवारका सदस्यहरूलाई लिएर जानु पनि सान्दर्भिक हुँदैन । परिवार भएकाहरूले प्रत्येक विदाका दिन परिवारलाई छोडेर कार्यक्रममा जानु कत्तिको युक्तिसंगत हो भन्ने कुरा स्वयं त्यो व्यक्ति र संघ- संस्थाहरूले पनि सोच्ने विषय हो । तर्सथ त्यस्ता सामाजिक कार्यकर्ताहरूले पारिवारिक माहौललाई पनि मध्यनजर गर्दै समाजसेवामा लाग्नु पर्दछ ।

महामहिम राजदूतको कार्यक्रमहरूमा उपस्थिति :

यूएइमा एउटा के नराम्रो चलन बसिसकेको छ भने प्रत्येक संस्थाले सानोभन्दा सानो कार्यक्रममा पनि महामहिम राजदूतलाई प्रमुख अतिथिमा निम्त्याउँछन् । सवै कार्यक्रममा महामहिमको उपस्थिति हुनु पर्दछ भन्ने कुनै आवश्यकता नै छैन । कुटनैतिक प्रमुखको आफ्नै व्यस्तता हुन्छ । थुप्रै कुटनैतिक नियोगहरू भएको ठाउँमा उनलाई महत्वपूर्ण निम्ताहरूमा पनि जानु आवश्यक हुन्छ । अर्को कुरा कार्यक्रमहरूमा विभिन्न किसिमका अभिव्यक्तिहरू आइरहेका हुन्छन् । त्यस्ता ठाउँहरूमा आम मानिस जस्तै राजदूतजस्तो गरिमामय ओहदाका व्यक्तित्वको उपस्थिति कहिलेकाहीँ आपत्तिजनकसमेत हुन सक्दछ । तर्सथ संघ-संस्थाहरूले राजदूतावासलाई के कस्ता प्रकृतिका कार्यक्रमहरूमा निम्त्याउनु पर्ने हो सोको सूझ आउनु जरुरी छ । राजदूतावासलाई आफ्नो मुख्य कार्यमै ध्यान केन्द्रित हुन दिनु पर्दछ । र, दूतावास परिवारले पनि कस्ता खाले कार्यक्रममा जानु नजानु भन्ने कुराको निर्क्यौल आफैंले पनि गर्नु पर्दछ ।